پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی (Institute for Humanities and Cultural Studies) یکی از مراکز باسابقه و تخصصی ایران در زمینه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است که با سابقه‌ای بیش از نیم قرن، در حوزه تولید و توسعه دانش علوم انسانی فعالیت می‌کند. این پژوهشگاه با تمرکز بر پژوهش‌های بنیادی و کاربردی، تربیت پژوهشگران متخصص و توسعه مطالعات فرهنگی، نقش مهمی در حفظ و گسترش میراث علمی و فرهنگی ایران و پاسخ‌گویی به نیازهای پژوهشی جامعه ایفا می‌کند.
تاریخچه و جایگاه علمی
پیشینه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به سال ۱۳۴۳ بازمی‌گردد؛ زمانی که فعالیت آن با عنوان «بنیاد فرهنگ ایران» آغاز شد. در سال ۱۳۵۱ نیز پژوهشکده فرهنگ ایران شکل گرفت و تحقیقات تخصصی خود را در چهار حوزه ادبیات فارسی، زبان‌های باستانی ایران، زبان‌شناسی عمومی و تاریخ دنبال کرد.
پس از انقلاب اسلامی، در سال ۱۳۶۰ بنیاد فرهنگ ایران همراه با یازده مؤسسه علمی، فرهنگی و پژوهشی دیگر ادغام شد و «مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی» را به وجود آورد. این مؤسسه در سال ۱۳۶۹ و با تصویب شورای گسترش آموزش عالی به سطح پژوهشگاه ارتقا یافت و ساختار سازمانی آن در خرداد ۱۳۷۲ به تصویب نهایی سازمان امور اداری و استخدامی رسید.
در سال ۱۳۹۷ نیز بنیاد دانشنامه‌نگاری ایران به مجموعه پژوهشگاه پیوست و به پژوهشکده دانشنامه‌نگاری تبدیل شد. پژوهشگاه امروز با مجموعه‌ای از پژوهشکده‌ها، مراکز و گروه‌های تخصصی، یکی از مراکز مهم کشور در زمینه پژوهش‌های علوم انسانی، فرهنگی و اجتماعی به شمار می‌رود.
پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در یک نگاه
- سال تأسیس: ۱۳۴۳
- نوع: پژوهشگاه پژوهشی
- وابستگی: وزارت علوم، تحقیقات و فناوری جمهوری اسلامی ایران
- مکان: تهران، ایران
- پژوهشکده‌ها: ۱۳ پژوهشکده
- مراکز پژوهشی: ۴ مرکز
- گروه‌های پژوهشی مستقل: ۲ گروه
پژوهشکده‌ها و گروه‌های پژوهشی
پژوهشگاه دارای ۱۳ پژوهشکده تخصصی است که هر یک بخشی از حوزه‌های علوم انسانی و مطالعات فرهنگی را پوشش می‌دهند:
- پژوهشکده زبان‌شناسی
- پژوهشکده زبان و ادبیات
- پژوهشکده تاریخ ایران
- پژوهشکده علوم اجتماعی
- پژوهشکده اقتصاد
- پژوهشکده اندیشه سیاسی، انقلاب و تمدن اسلامی
- پژوهشکده مطالعات سیاسی، بین‌المللی و حقوقی
- پژوهشکده اخلاق و تربیت
- پژوهشکده مطالعات فرهنگی و ارتباطات
- پژوهشکده فلسفه
- پژوهشکده مطالعات قرآنی
- پژوهشکده تاریخ و فلسفه علم
- پژوهشکده دانشنامه‌نگاری
گروه‌های پژوهشی مستقل نیز شامل موارد زیر هستند:
- گروه مطالعات میان‌فرهنگی معاصر
- گروه پژوهشی مدیریت
- گروه مطالعات راهبردی سیاست و امنیت
مراکز پژوهشی وابسته
- مرکز تحقیقات امام علی(ع)
- مرکز اسناد فرهنگی آسیا
- شورای بررسی متون
- طرح جامع اعتلای علوم انسانی
- مرکز نقد و اعتلای علوم انسانی
- مرکز نوآوری و توسعه فناوری
این مراکز در کنار پژوهشکده‌ها، بخشی از ظرفیت پژوهشگاه را در زمینه مطالعات تخصصی، اسناد و میراث فرهنگی، نقد و توسعه علوم انسانی و فعالیت‌های نوآورانه تشکیل می‌دهند.
مأموریت و فعالیت‌های پژوهشی
فعالیت پژوهگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی طیف گسترده‌ای از پژوهش‌های بنیادی، کاربردی و میان‌رشته‌ای را در حوزه علوم انسانی و فرهنگ دربرمی‌گیرد.
- توسعه تحقیقات بنیادی و کاربردی در علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
- تربیت پژوهشگران و کارشناسان متخصص و متعهد
- تولید و انتشار دانش در حوزه‌هایی مانند ادبیات، فلسفه، تاریخ، علوم اجتماعی و مطالعات فرهنگی
- حمایت از تحقیقات میان‌رشته‌ای و رویکردهای نوآورانه
- مطالعه و تحلیل مسائل فرهنگی و اجتماعی کشور
- ایجاد زمینه همکاری علمی و تبادل پژوهشگر با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی خارجی
- تقویت ارتباط میان پژوهش‌های علوم انسانی و نیازهای جامعه
رشته‌ها و مقاطع تحصیلی
با توجه به تنوع پژوهشکده‌های پژوهشگاه، حوزه‌های آموزشی و پژوهشی آن طیف گسترده‌ای از علوم انسانی و مطالعات فرهنگی را شامل می‌شود. مهم‌ترین رشته‌ها و زمینه‌های قابل بررسی عبارت‌اند از:
- زبان‌شناسی
- زبان و ادبیات فارسی
- تاریخ و مطالعات تاریخی
- علوم اجتماعی
- اقتصاد
- فلسفه
- تاریخ و فلسفه علم
- علوم سیاسی و اندیشه سیاسی
- مطالعات بین‌المللی و حقوق
- اخلاق و علوم تربیتی
- مطالعات فرهنگی و ارتباطات
- مطالعات قرآنی
- مدیریت
- دانشنامه‌نگاری
- مطالعات میان‌فرهنگی
- مطالعات راهبردی سیاست و امنیت
فعالیت آموزشی پژوهشگاه عمدتاً بر مقاطع تحصیلات تکمیلی و تربیت پژوهشگر متمرکز است و رشته‌ها و ظرفیت‌های پذیرش می‌توانند بر اساس برنامه‌های آموزشی و فراخوان‌های هر دوره تغییر کنند.
دانشجویان بین‌المللی و رشته‌های قابل بررسی
دانشجویان بین‌المللی علاقه‌مند به حوزه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی می‌توانند با توجه به زمینه پژوهشی خود، رشته‌ها و پژوهشکده‌های مرتبط را بررسی کنند. با توجه به ماهیت تخصصی پژوهشگاه، فرصت‌های تحصیلات تکمیلی و پژوهشی در حوزه‌های علوم انسانی، مطالعات فرهنگی، تاریخ، زبان و ادبیات و علوم اجتماعی اهمیت بیشتری دارند.
- زبان و ادبیات فارسی
- زبان‌شناسی
- تاریخ ایران
- علوم اجتماعی
- اقتصاد
- فلسفه
- تاریخ و فلسفه علم
- مطالعات فرهنگی و ارتباطات
- علوم سیاسی و اندیشه سیاسی
- مطالعات بین‌المللی و حقوق
- اخلاق و تربیت
- مطالعات قرآنی
- مدیریت
- دانشنامه‌نگاری
- مطالعات میان‌فرهنگی
شرایط پذیرش دانشجویان بین‌المللی، رشته‌های دارای ظرفیت و زبان ارائه دوره باید بر اساس آخرین فراخوان پژوهشگاه و مقررات وزارت علوم بررسی شود.
پژوهش و نوآوری
پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بخش مهمی از فعالیت خود را به توسعه پژوهش‌های بنیادی، کاربردی و میان‌رشته‌ای اختصاص داده است. تنوع پژوهشکده‌ها این امکان را ایجاد کرده است که موضوعات علمی و فرهنگی از زوایای مختلف مورد بررسی قرار گیرند.
- انجام تحقیقات بنیادی در حوزه‌های مختلف علوم انسانی
- اجرای پژوهش‌های کاربردی با تمرکز بر مسائل جامعه
- توسعه مطالعات میان‌رشته‌ای
- بررسی مسائل فرهنگی و اجتماعی ایران
- تولید و انتشار آثار علمی و پژوهشی
- توسعه مطالعات تاریخی، زبانی و ادبی
- حمایت از ایده‌ها و فعالیت‌های نوآورانه در حوزه علوم انسانی
- تقویت ارتباط میان پژوهشگاه، دانشگاه‌ها و مراکز علمی
همکاری‌های علمی و بین‌المللی
پژوهشگاه با هدف توسعه ارتباطات علمی و ارتقای جایگاه پژوهش‌های علوم انسانی، زمینه همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی داخلی و خارجی را دنبال می‌کند.
- اجرای طرح‌های پژوهشی مشترک
- تبادل استاد و پژوهشگر
- همکاری علمی با مراکز پژوهشی و دانشگاه‌های خارجی
- برگزاری نشست‌ها و رویدادهای علمی
- مشارکت در فعالیت‌های علمی و فرهنگی بین‌المللی
- توسعه پژوهش‌های تطبیقی و میان‌فرهنگی
امکانات و خدمات پژوهشی
- کتابخانه و منابع تخصصی علوم انسانی
- مراکز و گروه‌های پژوهشی تخصصی
- مرکز اسناد فرهنگی آسیا
- امکانات مرتبط با مطالعات و مستندسازی میراث فرهنگی
- زیرساخت‌های پژوهشی و علمی پژوهشکده‌ها
- مرکز نوآوری و توسعه فناوری
- امکانات برگزاری نشست‌ها، همایش‌ها و رویدادهای علمی
- بستر همکاری پژوهشگران و دانشگاه‌ها
شهریه و بورسیه‌ها
با توجه به ماهیت پژوهشی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و تمرکز اصلی آن بر تحصیلات تکمیلی، شهریه رسمی و به‌روز دانشجویان بین‌المللی برای تمامی مقاطع در منابع عمومی به‌صورت یک جدول جامع منتشر نشده است. بنابراین ارقام زیر برآورد تقریبی هستند و برای انتشار نهایی باید با آخرین تعرفه و مقررات رسمی پژوهشگاه تطبیق داده شوند.
| مقطع تحصیلی | حدود شهریه سالانه (دلار) |
| کارشناسی | ارائه نمی‌شود |
| کارشناسی ارشد | حدود ۱٬۵۰۰ تا ۳٬۰۰۰ دلار |
| دکتری تخصصی | حدود ۲٬۵۰۰ تا ۴٬۵۰۰ دلار |
توجه: مبالغ جدول رسمی نیستند و صرفاً برای ارائه یک برآورد اولیه از هزینه تحصیل دانشجویان بین‌المللی درج شده‌اند. در صورت اعلام شهریه رسمی از سوی پژوهشگاه، ارقام باید با تعرفه جدید جایگزین شوند. همچنین امکان استفاده از کمک‌هزینه یا حمایت پژوهشی باید بر اساس فراخوان‌ها و مقررات هر دوره بررسی شود.
پذیرش دانشجو
پذیرش دانشجو در پژوهشگاه بر اساس رشته‌های فعال، ظرفیت آموزشی و پژوهشی و مقررات وزارت علوم انجام می‌شود. متقاضیان باید فراخوان مربوط به رشته و مقطع موردنظر را بررسی و مدارک تحصیلی و علمی خود را مطابق شرایط اعلام‌شده ارائه کنند.
- بررسی رشته‌ها و فراخوان‌های پذیرش
- انتخاب مقطع و حوزه تخصصی
- ثبت درخواست و ارسال مدارک
- بررسی سوابق تحصیلی و پژوهشی
- شرکت در آزمون یا مصاحبه علمی، در صورت نیاز
- اعلام نتیجه نهایی
- انجام مراحل ثبت‌نام و آغاز فعالیت آموزشی و پژوهشی
دانشجویان بین‌المللی نیز باید شرایط مربوط به مدارک تحصیلی، زبان، پذیرش اتباع خارجی و سایر الزامات قانونی را پیش از اقدام بررسی کنند.
چشم‌انداز و اهداف آینده
- تبدیل شدن به یکی از مراجع علمی و پژوهشی علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در ایران و منطقه
- گسترش تحقیقات میان‌رشته‌ای و نوآورانه در علوم انسانی
- تقویت همکاری‌های علمی با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی بین‌المللی
- توسعه فعالیت‌های نوآورانه و فناوری‌محور در حوزه فرهنگ و دانش
- حمایت از طرح‌های پژوهشی کاربردی
- افزایش انتشار و دسترس‌پذیری دستاوردهای علمی در سطح ملی و بین‌المللی
- تقویت نقش پژوهشگاه در توسعه و اعتلای علوم انسانی کشور